8 Milieu

De zorgsector is verantwoordelijk voor 7% van de Nederlandse CO₂-uitstoot. Direct door verwarming en koeling van gebouwen, maar ook indirect in de keten rondom mobiliteit van medewerkers en patiënten, vervoer van goederen, en productie van medicijnen. Het niet behalen van de doelstellingen uit de GDDZ 3.0 leidt tot nog grotere impact op klimaatverandering, wat op den duur weer voor extra kosten zorgt, omdat de transitie duurder wordt. Daarom zijn spoedige investeringen gevraagd in de transitie naar duurzamere zorg.

Frisius MC heeft een aantal verouderde gebouwen en is daar voor verwarmen sterk afhankelijk van aardgas. Verduurzamen van vastgoed en energiesystemen vergt een grote investering in (aanpassing van) gebouwen en installaties. Elektrificatie van de volledige energievoorziening is een manier om het gebruik van aardgas uit te faseren. Op sommige locaties zijn de mogelijkheden beperkt door netcongestie.

De productie en het gebruik van medicijnen zorgen voor medicijnresten in het grond- en oppervlaktewater. Dit komt onder andere door medicijnresten in de urine en ontlasting van patiënten en doordat ongebruikte medicijnen door de gootsteen worden weggespoeld. Door het uitscheiden van medicatie belanden er medicijnresten in het oppervlaktewater, wat schadelijk is voor de natuur. Daarnaast is medicijnproductie in China en India ook zeer vervuilend voor de natuur (impact upstream in de waardeketen). Water wordt duurder omdat waterreiniging duurder wordt. Medicatie kan verboden of duurder worden in verband met waterkwaliteit, wat een uitdaging wordt voor de toekomst van medicatie.

Frisius MC maakt gebruik van duizenden verschillende artikelen die allen veelal primaire grondstoffen (metalen, mineralen, plastics, en voeding) bevatten. Dit komt onder andere omdat veel artikelen vanuit de leverancier nu nog slechts voor eenmalig gebruik bestemd zijn. Door mogelijke toename van schaarste en de afhankelijkheid van onze leveranciers kunnen grondstoffen duurder worden die cruciaal kunnen zijn voor het verlenen van onze zorg.

Ziekenhuizen veroorzaken veel afval, dit komt onder andere omdat veel wegwerpproducten worden gebruikt. Een deel van het afval wordt daarnaast geclassificeerd als gevaarlijk ziekenhuisafval, wat extra heet verbrand wordt. Verder kan nog niet al het afval vanuit een ziekenhuis gerecycled worden. In de toekomst komt er mogelijk een beprijzing van de milieuschade van afvalstromen. Inmiddels is er al een CO₂-heffing op afvalverbranding in Nederland. Daarnaast is de markt voor plastic recycling niet rendabel en zijn nieuwe disposables goedkoper dan gerecyclede producten, wat in een transitie tot een kostenverhoging zal leiden.

Klimaatmitigatie

Het verminderen van onze uitstoot is onderdeel van het strategisch kader duurzaamheid, met als doel klimaatneutrale zorg in 2050. Dit beleid richt zich op thema’s als duurzame inkoop van onder andere medische hulpmiddelen en geneesmiddelen, mobiliteit van medewerkers (duurzaam mobiliteitsbeleid), vastgoed, voeding en afvalverwerking. Duurzaamheid is verankerd in de strategie van het ziekenhuis. De raad van bestuur is opdrachtgever voor duurzaamheid. De duurzaamheidscoördinator is verantwoordelijk voor de implementatie van het beleid. Dit beleid is gebaseerd op het uitvoeringsplan GDDZ 3.0 en het nationaal beleid (Nederland klimaatneutraal in 2050). De afdeling vastgoed is belast met het terugdringen van uitstoot gerelateerd aan de energievoorziening . Het centrum farmacie is verantwoordelijk voor de uitstoot veroorzaakt door geneesmiddelen. De afdeling facilitair voor voeding, kleding en afval. Daarnaast speelt de inkoopafdeling een actieve rol in het informeren van interne en externe belanghebbenden over de duurzaamheidsambities en de realisatie daarvan. Dit is onder meer belangrijk voor de uitstoot veroorzaakt in de keten (scope 3 emissies). Deze worden de komende twee jaar, gezamenlijk met stakeholders, in kaart gebracht, waarna bestaande actieplannen worden bijgewerkt en nieuwe actieplannen worden opgesteld. Dit beleid wordt breed onder de aandacht gebracht via het intranet en de documentendatabase.

Energie

Het beleid omtrent energieverbruik hangt samen met het beleid om de CO₂-uitstoot te verlagen. Het doel is om in 2030 55% minder CO₂ uit te stoten en in 2050 klimaatneutraal te zijn ten opzichte van referentiejaar 2018. Aanvullend op het klimaatbeleid is er beleid opgesteld op het gebied van duurzaam bouwen. De afdeling vastgoed is verantwoordelijk voor het verminderen van het energieverbruik en het implementeren van duurzamere energiebronnen en het gebruik van energie-efficiënte apparatuur. Het streven is een energiegebruik van maximaal 200 kWh per m² in 2050. Per locatie zijn CO₂-routekaarten vastgoed opgesteld en vastgesteld, die richtlijnen biedt voor het verduurzamen van gebouwen en installaties. Deze routekaarten volgen het Klimaatakkoord en de GDDZ 3.0, met als doel het verminderen van energieverbruik en het toepassen van duurzame energieopwekking.

Klimaatrisicoanalyse

De komende jaren wil Frisius MC goed voorbereid blijven op gevolgen van klimaatverandering en de transitie richting een klimaatneutrale economie. Aan de hand van een klimaatrisicoanalyse heeft Frisius MC gekeken naar mogelijke invloed van klimaatverandering op onze processen en gebouwen, zodat we hierop kunnen anticiperen om onze zorgverlening toekomstbestendig te houden. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen twee soorten risico’s, namelijk fysieke risico’s (risico's aan fysieke locaties, zoals wateroverlast door neerslag of overstroming, bosbrandrisico of hittegolven) en transitierisico’s (risico's aan continuïteit van bedrijfsvoering vanuit veranderingen die ontstaan door de overgang naar een duurzame samenleving, zoals nieuwe wet- en regelgeving, veranderende markten en maatschappelijke verwachtingen).

Uit de resultaten blijkt dat waterschaarste (landbouw en hydrologisch) en reductie in windsnelheid significante fysieke risico's voor het ziekenhuis vormen. De belangrijkste transitierisico’s zijn verschuiving consumentenvoorkeuren, stigmatisering sector en waterschaarste (hydrologisch).  

Indirecte gevolgen van klimaatrisico's

Naast directe fysieke risico's op gebouwen en transitierisico's op bedrijfsvoering, brengt klimaatverandering, in samenhang met geopolitieke veranderingen, indirecte consequenties met zich mee die de bedrijfscontinuïteit hevig kunnen verminderen. Voorbeelden hiervan zijn een toegenomen risico op onderbrekingen van energie- en waterlevering. Een risico als uitval van de stroomvoorziening is niet alleen mogelijk door netcongestie (transitierisico), maar ook door geopolitieke spanningen. Daardoor zijn dit niet per definitie milieuthema’s, maar wel een risico wat meegenomen wordt in de uitgebreide risicoanalyse. 

Veerkrachtanalyse

Naast de identificatie van klimaatrisico’s is er een eerste stap gezet om in kaart te brengen in hoeverre het ziekenhuis klaar is om deze risico’s (fysiek of transitie-gerelateerd) te mitigeren, de zogenoemde veerkrachtanalyse. Binnen de veerkrachtanalyse wordt geëvalueerd in hoeverre de belangrijkste klimaatrisico’s al geborgd zijn binnen de bedrijfsvoering van het ziekenhuis, met als resultaat een analyse van de huidige staat van het ziekenhuis om deze risico’s met het huidige beleid en geplande acties aan te grijpen in de komende periode, tot het naderen van de Europese Green Deal doelen. In de komende periode werkt Frisius MC de veerkrachtanalyse verder uit om te kunnen bepalen welke vervolgstappen nodig zijn.

De doelen omtrent klimaatmitigatie zijn direct overgenomen vanuit de GDDZ 3.0. Deze doelen zijn geformuleerd door wetenschappelijke organisaties, brancheorganisaties, de NvB en zijn in lijn met het Parijsakkoord. Het doel is om NetZero te bereiken, wat betekent dat er een netto CO₂-uitstoot van 0 kg is over alle scope 1, 2 en 3-emissies. De verschillende scopes worden hieronder toegelicht. 

• Scope 1: Directe emissies van broeikasgassen
• Scope 2: Indirecte emissies van energie
• Scope 3: Andere indirecte emissies uit de keten

Deze doelstelling is in overeenstemming met het beleid om klimaatneutraal te zijn in 2050, waarbij er wordt nagestreefd om een vermindering van 100% ten opzichte van het referentiejaar te bewerkstelligen. Op moment van schrijven wordt gewerkt aan een berekening van onze volledige uitstoot voor scope 1, 2 en 3. De berekening wordt gemaakt voor referentiejaar 2018 en rapportagejaar 2025. Scope 1 en 2 wordt berekend door gebruiksgegevens te registreren in de milieubarometer (activity based). Scope 3 wordt berekend op basis van uitgaven aan bepaalde productgroepen en gekoppeld aan emissiefactoren (spend-based). Waar mogelijk wordt de scope 3 berekening aangevuld met “activity based” informatie. Doordat het ziekenhuis een zeer breed scala aan medische hulpmiddelen, geneesmiddelen en overige producten kent, wordt op het moment nog gewerkt aan het in kaart brengen van scope 3-emissies. Hierdoor kan het voorkomen dat de emissies per jaar kunnen verschillen, doordat er nieuwe informatie beschikbaar is. Eventuele beperkingen of aannames bij deze berekeningen worden gedeeld om duidelijkheid te bieden over de resultaten en hun implicaties. In verband met beschikbaarheid van data is voor de scope 3 berekening referentiejaar 2018 gehanteerd.

De NVZ en het expertisecentrum verduurzaming zorg (EVZ) vragen periodiek de routekaarten uit de gehele zorgsector op en monitort de voortgang ten opzichte van de sectorale doelstellingen, welke door TNO gecontroleerd worden. De berekeningen van de CO₂-uitstoot zijn gebaseerd op erkende methodologieën, zoals de emissiefactoren uit de RVO CO₂-emissiefactorenlijst en CO₂-emissiefactoren.nl en volgen de werkwijze van het EVZ en de Rijksdienst voor ondernemend Nederland. De gebruikte data omvatten zowel historische als actuele verbruiksgegevens, waarbij uniforme definities worden gehanteerd. De voortgang die geboekt wordt over de doelstellingen, wordt periodiek gecommuniceerd naar de OR en MT’s, naar zorgverkoopgesprekken met de zorgverzekeraars en in de publicatie van het jaarverslag. Daarnaast wordt er rekening gehouden met externe risicofactoren, zoals de impact van regelgeving en marktontwikkelingen.

Klimaatmitigatie gaat over veel verschillen onderwerpen. Diverse documenten en tools bieden handvatten aan het ziekenhuis om op te kunnen acteren en monitoren zoals: lange termijn huisvestingsplan, CO₂-routekaarten vastgoed, beleid duurzaam bouwen, meerjaren onderhoudsplanning (vastgoed), duurzaam mobiliteitsbeleid, duurzaam inkoopbeleid en plan duurzame grondstoffen, plan duurzame voeding en het afvalplan. Ook de Milieuthermometer Zorg biedt handvatten voor het reduceren van onze uitstoot.

Om de impact op scope 3-emissies te verlagen, wordt duurzaamheid, c.q. kiezen voor de meest duurzame optie, een steeds belangrijkere overwegingsfactor in het inkoopbeleid op het gebied van medicijnen, voeding en materialen. Hiertoe worden toeleveranciers verplicht om in hun aanbod duurzaamheidsoverwegingen te expliciteren. Duurzamer inkopen leidt op de korte termijn tot hogere kosten (dergelijke producten hebben in de regel hogere kostprijzen en het afwegingskader moet zowel bij het ziekenhuis als bij de leverancier anders worden ingericht). Het inkoopbeleid van ziekenhuizen wordt volgens de normen van de AIVG jaarlijks geëvalueerd, geactualiseerd en eventueel herzien.

Frisius MC heeft voor zijn locaties CO₂-routekaarten vastgoed vastgesteld, die richtlijnen biedt voor het verduurzamen van gebouwen en installaties. De CO₂-routekaart bevat een plan om energieverbruik terug te dringen en over te stappen op duurzame energiebronnen. Dit omvat onder andere de volgende maatregelen:

• Verbetering van de thermische schil van gebouwen. 
• Maatregelen voor passieve koeling zoals screens en zonwerend glas.
• Energiezuinig bevochtigen, en alleen waar echt nodig. 
• Het gebruik van stoom en warm tapwater reduceren. 
• Bestaande luchtbehandelingssystemen optimaliseren. 
• Energiezuinige verlichting en regelingen. 
• Lokaal opwekken van zonnestroom. 
• Project warmte van Leeuwarden, regionaal warmtenet met geothermie.

In onderstaande tabel staat van een aantal actieplannen de tijdlijn en kosten weergegeven. Daarnaast zijn een aantal actieplannen nog in ontwikkeling. De kosten daarvan zijn nog niet bekend.

Interne koolstofbeprijzing kan worden ingezet om het effect van het ziekenhuis op het klimaat mee te laten wegen in besluitvormingsprocessen, doordat CO₂-impact wordt omgerekend tot een financiële waarde. Frisius MC maakt nog geen gebruik van deze mogelijkheid, maar volgt de ontwikkelingen op de voet om in de toekomst mogelijk tot een (sector-)aanpak te komen om koolstofbeprijzing onderdeel te laten zijn van het beslissingsproces over investeringen, inkoop en beleid. De werkwijze om middels ‘carbon credits’, emissies elders ‘af te kopen’ is voor ziekenhuizen niet aan de orde omdat de marges voor externe investeringen in ziekenhuizen per definitie marginaal zijn. 

Frisius MC heeft voor nu besloten om te concentreren op andere methoden om de impact op het milieu te verminderen. Zo wordt er continu ingezet op duurzaamheid en het werken aan duurzaamheid om onze bedrijfsactiviteiten zo koolstofarm mogelijk te maken. Daarnaast dragen wij ook bij aan wereldwijde inspanningen om klimaatverandering te bestrijden.

Energie

Uit de CO₂-routekaart en de Milieuthermometer Zorg volgen maatregelen, die zijn opgenomen in een meerjaren onderhoudsplan dat op jaarbasis geëvalueerd, geactualiseerd en eventueel herzien wordt. De budgettaire uitwerking en effecten van genoemde plannen zijn ziekenhuis specifiek en kunnen teruggevonden worden onder het onderdeel actieplannen klimaatmitigatie. De CO₂-routekaart en energiedoelstellingen zijn goedgekeurd door de raad van bestuur en zijn verankerd in de bedrijfsstrategie en financiële planning. Wijzigingen in doelstellingen of methodologieën worden vastgelegd en toegelicht in de rapportages van Frisius MC.

Vaststellen van doelen gebeurt op sectorniveau en volgen uit het klimaatakkoord, waarbij een stakeholderveld is betrokken bij het opstellen van de GDDZ 3.0. Daarnaast worden de interne en externe stakeholders betrokken bij de voortgang van onze doelstellingen middels periodiek overleg met OR, medezeggenschapsraad, publicatie van jaarverslagen en zorginkoop gesprekken met zorgverzekeraars. Het ziekenhuis rapporteert jaarlijks over de voortgang. Het brandstofgebruik door aardgas, en bijbehorende CO₂-emissie, is in 2025 tot 62% gereduceerd ten opzichte van referentiejaar 2017. Ook zien we dat het aandeel hernieuwbare bronnen in het totale energieverbruik is toegenomen van 1% in 2017 naar 48% in 2025. Deze resultaten zijn bereikt door diverse energiebesparende maatregelen, het inkopen van een groter aandeel hernieuwbare elektriciteit en het afbouwen van de inzet van de warmtekrachtkoppeling in Harlingen en Leeuwarden. Een overzicht van de belangrijkste meetpunten van energie zijn onderstaand opgenomen:

De grootste impact van het ziekenhuis op (grond)waterkwaliteit is gerelateerd aan medicijngebruik. Dit komt onder andere door medicijnresten in de urine en ontlasting van patiënten en doordat ongebruikte medicijnen door de gootsteen worden weggespoeld. Het ziekenhuis heeft beleid ontwikkeld om medicatiegerelateerde waterverontreiniging te beperken, met nadruk op gepast voorschrijven, therapietrouw en correcte afvoer van medicijnresten. Het centrum Farmacie is verantwoordelijk voor de uitvoering van het beleid en werkt samen met de zorgprofessionals, ondersteuners, leveranciers en informeert patiënten over verantwoord medicijngebruik. De duurzaamheidscoördinator, het centrum Farmacie en het waterschap gaan gezamenlijk de waterkwaliteit monitoren. Het beleid wordt geborgd op zowel operationeel als strategisch niveau. 

Omdat de grootste impact in de keten ligt, zet het ziekenhuis in op samenwerking met andere ziekenhuizen en partners om gezamenlijke richtlijnen, meetmethoden en een integrale aanpak te ontwikkelen voor duurzaam medicijngebruik en monitoring van medicijnresten in water.

Op het gebied van waterverontreiniging vindt het ziekenhuis aansluiting met de GDDZ 3.0 op het thema ‘Verminderen van de milieu impact van medicatie(gebruik)’. Het ziekenhuis neemt de doelstellingen op dit thema over en baseert hierop haar beleid, actieplannen en doelstellingen.

Meetpunten (KPI’s)

Om de voortgang op bovenstaande doelen te meten beschikt het ziekenhuis over een medicijn dashboard waarmee de medicatie verspilling wordt gemeten op locatie Heerenveen, voor locatie Leeuwarden is dit in ontwikkeling. Het ziekenhuis is in overleg met het waterschap om in 2026 een meetprogramma op te stellen om periodiek de waterkwaliteit te meten en haar informatie te verschaffen met betrekking tot waterverontreiniging (op eigen locatie). Voor de meetmethode sluit het ziekenhuis aan bij de methodologie die wordt gehanteerd door het lokale waterschap. Deze KPI zal het ziekenhuis inzicht geven in de voortgang van haar doelen en de effectiviteit van haar actieplannen. 

Waterverontreiniging in de keten

Informatie over waterverontreiniging in het productieproces van medicijnen is moeilijker te verkrijgen. Hiervoor wordt informatie opgevraagd bij onze drie grootste leveranciers van medicijnen. Bij deze leveranciers wordt ook navraag gedaan over de uitstoot in water van elke verontreinigende stof in bijlage II van Verordening (EG) nr. 166/26 van het Europees Parlement en de Raad. De leveranciers hebben hierover nog geen informatie verstrekt aan het ziekenhuis. Frisius MC vraagt op jaarlijkse basis data bij deze partijen op. 

Verminderen risicovolle medicatiegebruik

Het centrum Farmacie heeft inzicht in de medicatie-uitgifte en de medicatie die retour komt om zo de voortgang op het verminderen en medicatie en verspilling te meten.

Financiële impact

In het geval van materiële incidenten verstrekt het ziekenhuis een gedetailleerde beschrijving over de vervuiling en de negatieve impact die de materiële incidenten hebben gehad op het milieu en wat de financiële gevolgen voor het ziekenhuis zijn. Hierin neemt het ziekenhuis het proces van materialiteitsbeoordelingen en de resultaten van consultaties met stakeholders mee. In het boekjaar 2025 zijn er geen materiële incidenten geweest.

Er wordt zowel kwantitatieve als kwalitatieve informatie verzameld over de verwachte financiële effecten van milieugerelateerde risico's en kansen. Voor risico's met betrekking tot waterverontreiniging heeft het ziekenhuis in boekjaar 2025 de kosten gehad zoals weergegeven in onderstaande tabel. Waterschappen moeten aan steeds strengere eisen voldoen op het gebied van waterzuivering. De verwachting is dat de zuiveringsheffing daardoor de komende jaren zal stijgen.

Frisius MC zet zich in voor waterkwaliteit en voorkomt verontreiniging van afvalwater door strikte procedures. Afvalwater waar milieubelastende stoffen in voorkomen, worden zoveel mogelijk bij de bron behandeld om vervuiling te voorkomen. Behandeling gebeurt onder andere door gipsvangers, vet- en olieafscheiders, bezinktanks en halveringstanks. Medicijnen en chemicaliën worden afgevoerd als specifiek ziekenhuisafval en klein chemisch afval.  

Duurzaam omgaan met materialen en afvalscheiding is onderdeel van de bedrijfsvoering van het ziekenhuis. Frisius MC streeft naar het gouden niveau van de Milieuthermometer Zorg, wat inhoudt dat beleid en plannen vanuit de afdelingen binnen het ziekenhuis hiermee in lijn liggen. De R-ladder* vormt de leidraad voor actie: waar mogelijk wordt eerst ingezet op reductie van materialen, daarna op alternatieven. Tegelijkertijd wordt ingezet op het verbeteren van afvalscheiding. In samenwerking met de afvalverwerker wordt gekeken naar het terugwinnen van grondstoffen na gebruik en het minimaliseren van CO₂-uitstoot.

Het bereiken van circulaire zorg is een uitdaging die we alleen samen met onze stakeholders kunnen bereiken. Daarom communiceren we onze doelstellingen met de stakeholders en worden zij betrokken bij het ontwikkelen van circulaire oplossingen. Hiervoor wordt de samenwerking gezocht met onze belangrijkste leveranciers, om samen te onderzoeken hoe producten beter en duurzamer gemaakt kunnen worden. De verschuiving van wegwerp naar herbruikbaar wordt hierin benadrukt. Dit gebeurt zoveel mogelijk vanuit de Inkoopsamenwerking Friese Ziekenhuizen (IFZ) commissie Duurzaam Inkopen, om krachten te bundelen. Het duurzaam inkoopbeleid is hierin leidend. 

Afvalgegevens zoals het volume, het gewicht en de milieu-impact van ons afval, worden jaarlijks gepubliceerd. Dit wordt gedaan op basis van de gegevens vanuit het dashboard van de afvalverwerker. De data wordt rechtstreeks vanuit dit dashboard in de Milieubarometer gezet. De afvalstromen, zoals in kaart gebracht door de afvalverwerker, zijn: afgedankte elektronische apparaten, archief, bedrijfsafval, bouw- en sloopafval, frituurvet, gevaarlijk afval, glas, grofvuil, ICT-materiaal, koel- en vriesapparatuur, papier en karton, plastic en drankkartons, ziekenhuisafval en swill.